2 Following
linhtalinhtinh

Linhtalinhtinh

Currently reading

The Houses of History: A Critical Reader in Twentieth-Century History and Theory
The Complete Calvin and Hobbes
Bill Watterson

Những linh hồn chết

Những linh hồn chết - Nikolai Gogol,  Hoàng Thiếu Sơn Khi đọc xong phần 1 của cuốn sách, tôi cứ chắc mẩm quả này lại kiếm được sách 5 sao rồi. Thế nhưng khi đọc tới phần 2, dù có châm trước rằng đây chỉ là bản thảo, chắp vá, còn lại của Gogol, tôi cũng đành tặc lưỡi tiếc vì sự yêu thích đã giảm đi ít nhiều.

Văn phong của Gogol rất lôi cuốn. Thú thật là tôi không nghĩ rằng mình lại say mê đọc được một cuốn sách được xếp vào dạng "kinh điển" như thế khi đang chán nản ngồi một mình trên những chuyến tàu. Nhưng thú vị thay, những chuyến tàu thi thoảng cũng lắc lư, và lắc lư trên những cánh đồng xanh mượt của vùng quê chỗ tôi đang ở. Thế là tôi thích chí liên hệ tới cỗ xe ngựa britska ba con tuấn mã của Chichikov rong ruổi trên nước Nga rộng lớn. Tôi mới ngớ ra, à, kinh điển thạt sự là thế này đây. Nó chứa đựng những giá trị to lớn và lại còn kéo ta vào trong nó một cách dễ dàng, mặc cho ta tư lự thế nào vì bản tính vốn ngại phải tiêu hóa cái đống ngữ nghĩa đến là đau đầu. Có lẽ cũng một phần do chất lượng bản dịch và sự đang thèm tiếng Việt của tôi.

Ngoài bản dịch này, sẽ rất hữu ích nếu bạn chịu khó đọc phần giới thiệu bản tiếng Anh do Barnes & Noble xuất bản. Tôi rất thích những phần giới thiệu trong bộ sách kinh điển của họ, rất gọn, bao quát. Chứ chỉ đọc mỗi tác phẩm không thôi e là khó có thể trân trọng hết. Phần giới thiệu trong cuốn sách bản Việt thì khá ngắn nhưng khen là chính, đâm ra hơi một chiều.



Đặc tả chưa tới 10 địa chủ, trong tác phẩm vĩ đại này, Gogol đã vẽ ra chế độ nông nô của Nga vào nửa đầu thế kỷ 19, có lẽ là gây nhiều chấn động vào thời ấy và ấn tượng tới cả bây giờ. Phần 1 của sách chọn lấy 5 vị, mỗi người một vẻ và đều tởm như nhau. Thêm vào đó là các chức sắc quan lại và thể chế chính trị thối nát. Người đọc ngấu nghiến từng chữ mà nhà văn cười cợt chế diễu và chửi bới những kẻ khốn nạn ấy. Cả một xã hội hiện ra thật là vui thú, sống động. Cuốn sách bị kiểm duyệt bị gây tranh cãi nhiều cũng là điều dễ hiểu. Nhà văn cũng gài vào đó vô số những cảnh tả trữ tình, cùng với đôi khi là tâm sự của riêng mình về nhân vật trong tác phẩm cũng như lồng ghép đâu đó vài quan điểm văn học. Tác phẩm cứ thế trôi tuột đi, rất êm. Ấy vậy nhưng cũng có quan điểm cho rằng bố cục có phần không ổn (Gogol có thú nhận thế trong những bức thư gửi được trích ở giữa cuốn sách tôi đọc). Thế nhưng với tôi điều ấy có hề gì.

Nhưng cũng có lẽ hơi chút đa nghi, tôi, chắc cũng như nhiều người khác, sẽ tự hỏi liệu đây có là một bức tranh chân thực về nước Nga thời ấy? Gogol khẳng định ông muốn bày ra những cái xấu xí thô kệch nhất, còn hơn là che đậy để viết những cuốn sách đầy cái "đẹp" mà vô dụng. Vậy nhưng ai mà biết được cái xấu ấy nó đúng tới đâu? Tôi cứ canh cánh vậy. Tôi nhìn vào tiểu sử của Gogol mà tặc lưỡi và càng nghi ngờ tợn. Ông dựa trên đâu để có thẩm quyền mà viết ra như thế?

Thế nhưng tôi phạm phải một sai lầm chết người. Tôi cứ quan niệm rằng văn học phải là những kinh nghiệm có thật từ những sự việc không có thật thì cũng tương tự như thế, và người viết thì phải trải qua nó mới thấm đượm được. Tên địa chủ xấu tính này hẳn phải dựa trên một nguyên tác gần giống y thế, có điều các sự kiện và lời nói được ráp lại với nhau cụ thể như vậy trong tác phẩm là nhằm cho nv hiện ra rõ ràng hơn thôi, v.v.

Nhưng đôi khi văn học đến từ chính tâm hồn người viết. Trải nghiệm là không thể không có, nhưng không cần phải đích xác vậy. Con người ta không khác nhau quá nhiều, và từ việc moi móc chính bản thân mình và những người quanh mình, miễn sao là phải thành thật nhất, thì cái văn viết ra nó vẫn rất thật, rất làm ta tin và tự thấy liên hệ. Gogol có lẽ là như vậy. Ông nói rằng tất cả những tính xấu kia trong các nhân vật là đều từ chính ông thấy trong mình mà ra. Ôi đã đào nó lên và vứt vào nhân vật, rôi xây dựng nó rồi nghiên cứu nó rồi đưa nó vào truyện. Tất cả vẫn là sự thật, bắt nguồn từ cái gốc là con người.



Một yếu tố khiến tôi chưa đủ mê Gogol là nằm trong sở thích cá nhân mà thôi. Cũng lại là quan điểm văn học. Tôi thích văn học giàu tính nhân văn, giàu tình thương người thương nhân loại. Những linh hồn chết, theo tôi, không có điều này. Khoan, không phải, đúng là có những tác phẩm tả đầy người xấu nhưng tình thương thì vẫn có, nhưng truyện này thì không. Gogol tả lại xã hội với một sự chửi rủa, chê bai, từ cao tới thấp, từ lớn tới nhỏ, quan chức thì tham lam, vô độ, học đòi còn nông nô thì ngu dốt, đần độn - đáng thấp cấp. Ông có chăng đem chút tình yêu và thương cảm với cái gọi chung chung là "nước Nga." Cái chủ nghĩa dân tộc ấy có lẽ là tràn lan vào thế kỷ 19 chăng, thế nên cũng khó mà trách được. Trong tác phẩm tác giả bàn luận đầy tới tính cách các dân tộc khác, Anh, Pháp, Đức, Do Thái, v.v. và cứ ôm lấy và nói về một "nước Nga" của chúng ta trong trừu tượng. Cũng buồn cười, bởi Gogol gốc Ukraine, cho dù Ukraine vào thế kỷ 19 có thuộc đế quốc Nga đi chăng nữa.

Cuối tác phẩm, Gogol cho Chichikov sám hối, cải tà qui chính, đòi sống lương thiện mua ấp làm đồng. Có lẽ vì phần này vẫn còn là bản thảo nên tôi không lấy làm thuyết phục. Dù vậy, ngẫm nghĩ thêm, tôi vẫn thấy không hợp lý. Những nhân vật tốt, những mặt thiện của xã hội được đẩy vào phần này của tác phẩm tựa như là một giấc mơ riêng tư của tác giả mà thôi, không dựa trên một logic nào, và bất đồng với phần 1.


Dù vậy, Những linh hồn chết vẫn là một tác phẩm rất tuyệt vời.

In a letter of June 1943 about Dead Souls, the magisterial critic Edmund Wilson, who knew Russian, described the greatness of Gogol’s novel: its idiosyncratic method, vivid similes, studied unreality, rich poetic scenes, and creepy, Poe-like atmosphere:

I began by thinking the Russians overrated it, but ended by being very much impressed by it. He did well to call it a poem, however: it doesn’t have the solid reality and clear atmosphere that one expects in Russian fiction. It is really all a monologue by Gogol in which the similes are just as real as the incidents because the incidents, too, are images that represent emotions and impressions of Gogol’s and take form and dissolve in his mind. The houses and the people that Chichikov visits are not really known and created as the Rostovs and Bolkonskys [in War and Peace]... He is certainly a very strange man. Mertvye Dushi [Dead Souls] has given me the creeps; but it is magnificent just the same. Some passages—troika, Chichikov imagining his dead serfs, the picture of Russian revelry against the dark background of the forest that figures Russia in the scene at Plyushkin’s house—have a dense and sustained poetry.

Barnes & Noble. Kindle Edition.